Game of Thrones ya da House of the Dragon izlerken bazı replikler kulağınıza takılıp kalır. Çoğu hayran için bu replikler Yüksek Valyriancadır. Kimisi bir selamlaşma, kimisi bir savaş emri, kimisi de tek kelimeyle bir sahnenin bütün kaderini değiştiren bir cümle. Bu sayfada dizilerin en bilinen Yüksek Valyrianca sözlerini tek tek açıklıyoruz: Türkçe anlamı ne, nasıl okunur ve ekranda hangi anda karşımıza çıkar?
Bu sözler rastgele uydurulmuş sesler değildir. Hepsi dilbilimci David J. Peterson’ın diziler için kurduğu gerçek dilin parçalarıdır. Kendi cümlelerinizi kurmak isterseniz Yüksek Valyrianca çevirmenini kullanabilir, tek tek kelimeler için de Yüksek Valyrianca sözlüğüne bakabilirsiniz.
Valar morghulis — Bütün insanlar ölmelidir
Okunuşu: va-LAR mor-GU-lis.
Yüksek Valyriancanın en ünlü cümlesi budur. Kelimesi kelimesine “bütün insanlar ölmelidir” anlamına gelir. Kulağa tehdit gibi gelse de aslında tehdit değildir: Braavos şehrinde kullanılan geleneksel bir selamlaşmadır. Yüzsüz Adamlar olarak bilinen suikastçı topluluğu bu sözü hem selam hem veda yerine söyler.
Dizide ilk kez Jaqen H’ghar ile tanışırız bu sözle. Jaqen, Arya Stark’a bir demir para verir ve zor durumda kalırsa bu parayı bir Braavosluya gösterip “valar morghulis” demesini söyler. Arya yıllar sonra gerçekten Braavos’a gider ve bu iki kelime onun için Yüzsüz Adamlar’ın evine açılan kapı olur. Sözün gücü de buradan gelir: ölümün herkes için kaçınılmaz olduğunu kabul etmek, Braavos kültüründe bir bilgelik işaretidir.
Valar dohaeris — Bütün insanlar hizmet etmelidir
Okunuşu: va-LAR do-HAY-ris.
Bu söz, “valar morghulis”in geleneksel cevabıdır. Anlamı “bütün insanlar hizmet etmelidir”dir. Biri size “valar morghulis” derse, beklenen karşılık budur. İki cümle birlikte Braavos’un hayat felsefesini özetler: herkes ölecek, o yüzden herkesin bu dünyada bir görevi ve hizmeti var.
Dizide bu karşılığı en net, demir parayı gören Braavoslu gemi kaptanından duyarız. Kaptan sözü duyunca tavrı bir anda değişir, saygıyla eğilir ve cevabı verir: “Valar dohaeris.” Arya’ya gemisinde yer açması da bu kısa konuşmadan sonradır.
Dracarys — Ejderha ateşi
Okunuşu: dra-KA-ris.
Tek kelime, koca bir sahne. “Dracarys” ejderha ateşi demektir ve Daenerys Targaryen’ın ejderhalarına ateş püskürtmeleri için verdiği emirdir. Kelime bir isim olsa da dizide bir emir gibi çalışır: Daenerys söyler, ejderha yakar.
Bu kelimeyi ilk kez genç ejderhalar daha kedi büyüklüğündeyken duyarız. Sonra Astapor’da köle taciri Kraznys’in kaderini belirleyen kelime de bu olur, King’s Landing’in düştüğü gün gökyüzünde yankılanan da. Hayranların en çok dövdürdüğü ve en çok paylaştığı Valyrianca kelime olması boşuna değildir: söylenmesi bir saniye sürer, etkisi bütün sahneyi değiştirir. Ejderha emirlerinin tamamını merak ederseniz bu kelime iyi bir başlangıç noktasıdır.
Zaldrīzes buzdari iksos daor — Ejderha köle değildir
Okunuşu: zal-DRİ-zes buz-DA-ri İK-sos daor.
Anlamı: “Ejderha köle değildir.” Daenerys bu cümleyi Astapor’da, kendisine ejderhanın zincirlenip eğitilebileceğini sananlara karşı söyler. Cümlenin sonundaki “daor” kelimesi “değil, hayır” demektir ve Valyriancada olumsuzluk cümlenin sonunda kurulur; bu da dilin Türkçedeki mantığa bazı yerlerde ne kadar benzediğini gösteren küçük bir ayrıntıdır.
Başındaki “zaldrīzes” kelimesi tek başına “ejderha” anlamına gelir. Yani bu ünlü cümleyi çözmek, dilin iki temel parçasını da öğretir: ejderha kelimesini ve olumsuzluk yapısını.
Bantis zōbrie issa se ossȳngnoti lēdys — Gece karanlık ve dehşetlerle dolu
Okunuşu: BAN-tis ZOB-ri-e İS-sa se os-SİNG-no-ti LE-dis.
Bu uzun cümle “Gece karanlık ve dehşetlerle dolu” demektir. Kızıl Rahiplerin ve özellikle Melisandre’nin sözüdür. Işık Tanrısı’na inananlar bu cümleyi dua gibi tekrarlar; geceyi ve karanlığı düşman olarak gören inançlarının özeti gibidir.
Cümle uzundur ama korkmayın: dizideki en şiirsel Valyrianca repliklerden biri kabul edilir ve hayranlar arasında dövme olarak da sık seçilir.
Muña Zaldrizoti — Ejderhaların Annesi
Okunuşu: MUN-ya zal-dri-ZO-ti.
“Ejderhaların Annesi” demektir ve elbette Daenerys Targaryen’ın unvanıdır. İnsanlar ona Essos’ta böyle seslenir. Yakın akrabası olan bir başka unvan da “Zaldrīzo ānogar”, yani “Ejderhanın kanı”dır; Targaryenlerin kendilerini tanımlarken kullandığı gururlu bir ifadedir. Bir de Daenerys’in doğduğu geceye gönderme yapan “Jelmāzmo” unvanı var: “Fırtınadoğan”. Sözlüğümüzdeki karşılığıyla jelmāzma fırtına, jelmāzmo ise fırtınada doğan demektir.
Günlük hayatta kullanabileceğiniz sözler
Ünlü replikler etkileyicidir ama dil, günlük küçük kelimelerle öğrenilir. İşte en basitlerinden birkaçı:
- Rytsas — Merhaba. (Okunuşu: RİT-sas.)
- Kirimvose — Teşekkürler. (Okunuşu: ki-rim-VO-se.)
- Geros ilas — Hoşça kal. (Okunuşu: GE-ros İ-las.)
- Kessa — Evet.
- Daor — Hayır, değil.
- Lykirī — Sakin ol. (Okunuşu: li-Kİ-ri.) Bu söz aynı zamanda ejderhayı sakinleştirmek için kullanılan bir emirdir; huysuzlanan Vhagar’a Aemond’un söylediği kelime budur.
Bir de hayranların sevdiği kısa bir soru var: “Skoros morghot vestri?” Yani “Ölüme ne deriz?” Cevabı herkes bilir: bugün değil.
Nereden devam etmeli?
Bu sözleri yüksek sesle söylemek işin yarısıdır; her harf okunur, üstünde çizgi olan sesli harfler (ā, ī, ō gibi) biraz daha uzun söylenir. Kendi cümlelerinizi denemek için çevirmen sayfasını, bilmediğiniz her kelime için de 400 kelimelik sözlüğümüzü kullanın. Valar morghulis ile başlayıp valar dohaeris ile bitirmek için gereken her şey orada.